TRIẾT HỌC MANGA - LĂNG KÍNH TRIẾT HỌC: HÀNH TRANG TƯ DUY GIÚP TRẺ VỮNG VÀNG TRONG THẾ GIỚI NHIỀU BIẾN ĐỘNG

Từ một câu hỏi có vẻ ngớ ngẩn của trẻ nhỏ đến năng lực tư duy độc lập, Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam giới thiệu cuốn sách triết học dành cho trẻ em qua hình thức manga sinh động, gần gũi và dễ tiếp cận.

Khi trẻ hỏi “Tại sao con phải đến trường?” và đưa ra một ý kiến khác với người lớn, chúng ta thường trả lời thế nào? Vì muốn giải thích thật nhanh hoặc giúp trẻ sớm hiểu ra vấn đề, người lớn thường vô tình đưa ra đáp án có sẵn thay vì cùng trẻ suy nghĩ về câu hỏi ấy. Nhưng nếu điều trẻ cần ngoài là một câu trả lời, còn là cách tự mình suy nghĩ thì sao?

Với Lăng kính triết học, Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam mở ra một cách tiếp cận đúng với khả năng tiếp nhận của trẻ, giúp các em học cách đặt câu hỏi, xem xét từ nhiều góc độ và từng bước hình thành quá trình tư duy độc lập thông qua những tình huống gần gũi với cuộc sống hằng ngày.

Được chuyển ngữ từ cuốn sách Nhật Bản『まんがで哲学　哲学のメガネで世界を見ると』 (Triết học Manga: Lăng kính triết học), cuốn sách đưa triết học đến gần trẻ em bằng hình thức truyện tranh manga sinh động, thay vì những khái niệm trừu tượng hay những bài giảng nặng tính lý thuyết.

Triết học không xa rời cuộc sống: Bắt đầu từ những câu hỏi của trẻ

Trong hình dung của nhiều người, triết học thường gắn liền với những tư tưởng phức tạp, những cuộc tranh luận khó hiểu của các triết gia cách chúng ta nhiều niên đại. Tuy nhiên, triết học trong Lăng kính triết học bắt đầu từ thói quen dừng lại để suy nghĩ về những câu hỏi và nỗi băn khoăn mà chúng ta gặp trong cuộc sống.

Theo chân một bạn nhỏ tò mò: “Tại sao mình phải đi học?”, độc giả nhí được làm quen với những cách suy nghĩ như tìm lý do cho ý kiến của mình, thử hình dung những khả năng khác nhau, lắng nghe quan điểm trái chiều và tự hỏi liệu điều mình tin có thực sự đúng hay không. Qua từng bước, trẻ nhận ra rằng suy nghĩ không đơn thuần là tìm một đáp án có sẵn, mà còn là quá trình khám phá, kiểm chứng và điều chỉnh suy nghĩ của bản thân.

Đó cũng là lợi ích của việc học triết học từ sớm. Trẻ không cần ghi nhớ tên tuổi hay tư tưởng của các triết gia để bắt đầu tư duy triết học. Các em có thể bắt đầu ngay từ những câu hỏi của mình, miễn là được khuyến khích suy nghĩ đúng cách, diễn đạt lý do và cởi mở trước những cách nhìn khác biệt.

Nuôi dưỡng tư duy độc lập: Không biến tuổi thơ thành những giờ suy nghĩ nặng nề

Trong thế giới ngày càng nhiều thông tin, trẻ cần nhiều hơn khả năng tiếp nhận kiến thức một cách máy móc. Các em cần biết đặt câu hỏi trước những điều gần gũi với mình, phân biệt ý kiến với căn cứ, cân nhắc những góc nhìn khác nhau và tự hình thành chính kiến. Đây là năng lực có giá trị tác động lâu dài, không chỉ trong học tập mà còn trong cách trẻ đưa ra lựa chọn và xây dựng các mối quan hệ.

Tuy vậy, khuyến khích trẻ tư duy không có nghĩa là yêu cầu các em phân tích mọi chuyện đến kiệt sức, hoài nghi tất cả hay phải trưởng thành trước tuổi. Người lớn đồng hành giúp các em biết suy nghĩ đúng cách, phù hợp với tâm lý lứa tuổi, biết khi nào cần tìm hiểu thêm, khi nào nên lắng nghe và khi nào có thể chấp nhận rằng một câu hỏi chưa có lời giải ngay lập tức.

Với hình thức truyền tải bằng manga trực quan, lời thoại gần gũi và tình huống xuất phát từ trải nghiệm quen thuộc, Lăng kính triết học giúp trẻ tiếp cận kỹ năng ấy một cách tự nhiên. Cuốn sách phù hợp để đồng hành với trẻ trong những năm đầu tiểu học và tiếp tục hữu ích với trẻ ở các độ tuổi lớn hơn, khi khả năng lập luận, trao đổi và nhìn nhận vấn đề ngày càng phát triển.

Những cuộc trò chuyện trong gia đình: Bắt đầu từ lắng nghe và đối thoại

Với cha mẹ, ông bà và những người làm giáo dục, Lăng kính triết học còn gợi mở một cách đồng hành cùng trẻ: thay vì vội vàng sửa sai hoặc đưa ra câu trả lời, hãy thử hỏi “Vì sao con nghĩ như vậy?”, “Con có thể nhìn theo cách khác không?” hay “Điều gì khiến con tin vào ý kiến ấy?”. Những câu hỏi như vậy giúp trẻ có cơ hội nói lên suy nghĩ, đồng thời tạo nên không gian trò chuyện cởi mở, nơi các em được lắng nghe và tôn trọng.

Không cần biến gia đình thành một lớp học triết học, người lớn vẫn có thể nuôi dưỡng tư duy độc lập cho trẻ từ những câu chuyện thường ngày. Một cuộc trò chuyện cởi mở còn quý giá hơn việc trẻ nhanh chóng tìm được đáp án đúng.

Thông qua Lăng kính triết học, Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam hy vọng mang đến cho trẻ em, gia đình và những người làm giáo dục một tài liệu đọc hữu ích để cùng khám phá thế giới, hiểu về chính mình bằng sự tò mò, tinh thần đối thoại và khả năng suy nghĩ độc lập. 

----

“Phát triển chương trình ‘Triết học cho trẻ em’

Gần đây, một hoạt động rất thú vị có tên là “Triết học cho trẻ em” đang ngày càng phổ biến khắp Nhật Bản. Các em có thể thấy hoạt động này trên phim ảnh, báo thiếu nhi hay chương trình truyền hình; và được tổ chức ở khắp mọi nơi, từ trường tiểu học, trung học cho đến các trường mẫu giáo và nhà trẻ.

Vậy “Triết học cho trẻ em” là gì? Đó là những buổi trò chuyện, đối thoại cùng nhau, được thực hiện cùng trẻ em và vì trẻ em. Nghe đến “Triết học”, có thể em sẽ nghĩ ngay đến những cuốn sách khó hiểu, nhưng thực ra em không cần phải biết những suy nghĩ của các nhà triết học thời xưa đâu!

“Triết học cho trẻ em” là hoạt động mà chúng ta cùng nhau đào sâu những chủ đề quen thuộc xung quanh mình. Những điều mà hàng ngày ta thường bỏ qua, không để tâm, thì nay chúng ta sẽ cùng nhau suy nghĩ thật kỹ nhé!

Nghe đến “đào sâu” hay “suy nghĩ kỹ”, em có thể thấy hơi khó khăn một chút. Nhưng thật ra, chỉ cần mọi người cùng ngồi lại, thành thật nói ra suy nghĩ của mình, rồi lắng nghe và đặt câu hỏi cho nhau, mọi thứ sẽ tự nhiên diễn ra thôi! 

Các em có thể tổ chức hoạt động này ở trường, thư viện, quán cà phê, hay thậm chí ngay tại nhà. Hãy cùng nhau thảo luận một cách nghiêm túc về những chủ đề quan trọng mà hàng ngày ta ít khi để ý nhé!

Cuốn sách này sẽ kể lại câu chuyện đó thông qua những bức tranh và lời thoại. Nhân vật chính là một bạn nhỏ khá nhút nhát, đang phải nghiêm túc đối mặt với câu hỏi: “Mình có muốn đến trường không?”. Chắc hẳn ai trong chúng ta cũng từng ít nhất một lần thắc mắc: “Tại sao ngày nào mình cũng phải đến trường nhỉ?”. Nhưng rồi chúng ta lại không biết nên suy nghĩ tiếp như thế nào.

Thế là nhân vật chính vừa trò chuyện với bạn Cú, vừa học được cách nuôi dưỡng những suy nghĩ của riêng mình. Đầu tiên, bạn ấy thử tìm ra lý do cho ý kiến của bản thân. 

Em hãy thử suy nghĩ xem ý kiến của mình là gì, và ý kiến ngược lại là gì. Thử tưởng tượng những tình huống kiểu “nếu như...”. Lắng nghe thật nhiều ý kiến khác nhau, rồi so sánh với ý kiến của mình. Đôi khi, hãy quay lại vạch xuất phát và tự hỏi: “Liệu điều này có thực sự đúng không nhỉ?”. Cứ như vậy, khi tự mình xoay chuyển suy nghĩ theo nhiều hướng, em sẽ bất ngờ tìm ra những ý tưởng mới mẻ và hay ho hơn đấy. 

Khi đọc cuốn sách này, em sẽ dần dần hình thành thói quen tự mình đào sâu và suy nghĩ về những câu hỏi của chính mình. Câu hỏi về trường học trong sách chỉ là một ví dụ thôi, em hoàn toàn có thể suy nghĩ về những câu hỏi của riêng em theo hướng dẫn của cuốn sách (không nhất thiết phải theo đúng thứ tự đâu nhé). 

Và điều quan trọng nhất là khi em cảm thấy suy nghĩ của mình là một ý tưởng hay hơn rồi, hãy chia sẻ với bạn bè hoặc người lớn. Biết đâu, chúng ta lại cùng nhau nảy ra những ý tưởng tuyệt vời hơn nữa! Lúc đó, em hãy đặt những câu hỏi như: “Tại sao lại như vậy nhỉ?” hoặc “Nếu ngược lại thì sẽ thế nào?”. 

Khi trò chuyện như vậy, những người bạn có cách nghĩ khác em có thể sẽ giúp em phát hiện ra những ý tưởng rất thú vị. Người lớn cũng có thể dạy em những điều em chưa từng nghĩ tới, hoặc đặt ra những câu hỏi gợi mở cho em. 

Những bạn nhỏ luôn muốn suy nghĩ của mình tốt đẹp hơn sẽ cảm thấy việc trò chuyện với mọi người rất vui. Và những người suy nghĩ sâu sắc sẽ có thể kết bạn, trò chuyện với rất nhiều người. 

Hy vọng rằng, qua cuốn sách này, bằng cách suy nghĩ thật phong phú, em sẽ xây dựng được cho mình những tình bạn đẹp và những mối quan hệ thật tốt đẹp.” - Ông Kono Tetsuya, Giáo sư Khoa Văn học Đại học Rikkyo.

Trích Lời kết của cuốn sách “Lăng kính triết học”

----

Cố vấn học thuật: Tiến sĩ Triết học – Tiến sĩ Văn học Kono Tetsuya

Giáo sư Khoa Văn học, Đại học Rikkyo; Phó Chủ tịch tổ chức phi lợi nhuận “Triết học đối thoại dành cho Trẻ em và Người lớn”. Chuyên môn của ông gồm triết học, đạo đức học và triết học giáo dục. Ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí ủy viên và thành viên hội đồng quản trị tại các hiệp hội học thuật khác nhau, trong đó có Hội Triết học Nhật Bản. 

Một số cuốn sách nổi tiếng của ông: Bài học triết học để nuôi dạy những đứa trẻ có khả năng tự tư duy và phát biểu ý kiến, Phát triển khả năng tư duy và lập luận với triết học cho trẻ em, Đối thoại triết học từ con số 0, Phương pháp hỏi và suy nghĩ…

Viết và biên soạn: Sugahara Yoshiko

Nhà văn và biên tập viên. Bà chủ yếu phụ trách sách thiếu nhi, sách kỹ năng và các thể loại tương tự; tham gia từ khâu lên ý tưởng, phỏng vấn, biên soạn đến viết nội dung. Một số cuốn sách của bà đã được xuất bản: Những điều bạn cần biết khi tham gia bầu cử, Quản lý dự án từ năm 10 tuổi, Chào mừng đến với ngôi nhà tuyệt vời của các sinh vật sống…

Minh họa: Nagashima Hiromi

Sinh ra tại Hokkaido. Họa sĩ truyện tranh, minh họa. Một số cuốn sách của cô: truyện tranh Dịu dàng, mạnh mẽ và thú vị, Đứa con của quỷ, sách tranh Lá thư màu xanh dương…

Người dịch: Hoàng Phúc

Cử nhân khoa Nhật Bản học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM. Đã dịch một số truyện tranh và sách thiếu nhi Nhật Bản ra tiếng Việt.