Lời nguyện cầu cho Katerina làtiểu thuyết tâm lý viết về chủ đề Holocaust của nhà văn Séc Arnošt Lustig (1926- 2011). Tác phẩm được đánh giá “mang sức nặng tinh thần và đạo lý vượt thời gian”. 

Lấy cảm hứng từ những sự kiện có thật xảy ra vào năm 1943, tác phẩm kể lại câu chuyện của một nhóm thương nhân Do Thái giàu có bị phát xít Đức lừa gạt và giết hại, cùng hành trình phản kháng dũng cảm cuối cùng của Katerina Horovitzová, cô gái vũ công trẻ mười chín tuổi. Toàn bộ mạch truyện xoay quanh câu chuyện viên sĩ quan phát xít Đức tìm mọi cách chiếm đoạt tài sản của 20 người đàn ông Do Thái giàu có mang quốc tịch Mỹ, trở lại châu Âu sau cuộc đổ bộ của phe Đồng minh vào Ý năm 1943. Họ bị lính Đức bắt và đề nghị trao đổi họ để lấy các sĩ quan Đức... nhưng kết quả cuối cùng đợi họ là lò hơi ngạt, sự sỉ nhục và cái chết… Tuy nhiên, nhân vật chính của tác phẩm lại là Katerina Horovitzová và quá trình thức tỉnh của cô: từ một cô gái ngây thơ khi trả lời cha “Nhưng con không muốn chết…”, cô đã trưởng thành, ý thức sâu sắc nỗi đau của con người khi bị chà đạp nhân phẩm, bị thao túng, phản bội, bị tước đoạt mạng sống, để rồi, chính cô là người duy nhất dám phản kháng và chống lại tội ác của những kẻ đại diện nạn diệt chủng, dù phải trả giá bằng chính sinh mạng của mình…

Lời nguyện cầu cho Katerina không chỉ mô tả Holocaust như một thảm họa thể xác, mà còn là thảm họa của sự thao túng và phản bội niềm tin. Katerina là chứng nhân của nạn diệt chủng về tinh thần, đồng thời cô còn là hiện thân của khát vọng sống, của sự tôn trọng quyền làm người: “Sự sỉ nhục là điều tồi tệ nhất mà con người có thể phải chịu đựng từ người khác. Dù không phải là thẩm phán hay nhà đạo đức, tôi coi sự sỉ nhục gần như tương đương với tội giết người”. (Arnošt Lustig).

Arnošt Lustig là nhà văn có trải nghiệm trực tiếp là nạn nhân của Holocaust nên trong các tác phẩm của mình, dù nhân vật “vô ngôn” hay “kiệm lời”, người đọc đều có thể cảm nhận sự trân trọng và đồng cảm sâu sắc của nhà văn. Ông từng chia sẻ: “Người đã từng ở Auschwitz có thể thoát được ra ngoài. Do tình cờ, do may mắn, do bất kỳ một sự trùng hợp hoàn cảnh nào đó. Nhưng Auschwitz thì không, nó không ra khỏi được bất kỳ người nào đã từng ở đấy… Không thể tẩy xóa, không thể gột bỏ, không thể đẩy nó ra được khỏi suy nghĩ, khỏi hệ thống của con người”.

“Tôi trở lại với con người, với thời đại, bởi vì tôi quan tâm đến cách hành xử của con người bị dồn dưới áp lực, vì tôi quan tâm đến cái gì là tốt đẹp trong con người. Tôi đã gặp nhiều người tuyệt vời trong những hoàn cảnh tồi tệ nhất, và sẽ là tội lỗi, nếu để cho điều đó bị lãng quên”. Cái đẹp trong tâm hồn con người là điều Arnošt Lustig luôn trân trọng, và sự sỉ nhục làm mất phẩm giá con người là điều ông không thể chấp nhận.

Arnošt Lustig là nhà văn Séc được bạn đọc thế giới đặc biệt quan tâm. Các tác phẩm của ông được viết bởi ngôn ngữ Séc rất đẹp. Đặc biệt, với chủ đề Holocaust, Arnošt Lustig “đã chạm đến trái tim của cả thế giới” và sáng tác của ông thuộc về di sản văn học thế giới. 

Theo dịch giả Bình Slavicka, “Lời nguyện cầu cho Katerina nằm trong danh sách các tác phẩm đọc bắt buộc trong trường trung học phổ thông tại Séc. Có độc giả đã nói rằng cuốn sách này nên là sách đọc bắt buộc cho tất cả mọi người, để không thể quên được những gì mà con người có thể gây ra. Có độc giả khẳng định rằng cuốn sách này có giá trị văn học lớn, nhưng giá trị về lịch sử và đạo đức của nó còn lớn hơn rất nhiều”.

Lời nguyện cầu cho Katerina được hoàn thành trong một thời gian vô cùng ngắn, chỉ vẻn vẹn trong 12 ngày và được xuất bản lần đầu năm 1964. Sách được chuyển thể và dựng phim truyền hình vào năm 1965. Bộ phim truyền hình cùng tên được trao giải nhất tại Liên hoan quốc tế phim truyền hình ở Monte Carlo năm 1966. Sách cũng được chuyển sang kịch bản sân khấu. Tính đến năm 2024, sách được tái bản tới 14 lần. Nó đã được dịch sang 16 ngôn ngữ, bản tiếng Việt được Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam xuất bản năm 2025 là bản chuyển ngữ mới nhất. Cuốn sách được xuất bản trong khuôn khổ lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh của tác giả Arnošt Lustig (1926-2026)

Tác giả 

Arnošt Lustig (1926-2011) sinh ra trong một gia đình buôn bán nhỏ người Do Thái và lớn lên tại khu Liben ở Praha, Séc. Sau khi tốt nghiệp Tiểu học, ông bắt đầu học nghề, nhưng năm 1941 bị đuổi khỏi trường trung học vì lý do chủng tộc. Năm 1942, ở tuổi 16, ông bị đưa đi trại tập trung ở Terezín, sau đó bị chuyển đến Auschwitz và Buchenwald. Trong khi bị đưa đến Dachau, ông đã trốn thoát khi đoàn tàu bị không quân Mỹ tấn công. Ông sống ẩn náu ở Praha cho đến khi chiến tranh kết thúc. Mẹ và em gái ông sống sót sau chiến tranh, còn cha ông đã chết ở Auschwitz.

Sau chiến tranh, Lustig bắt đầu viết báo. Năm 1946, ông theo học Trường Khoa học Chính trị và Xã hội ở Praha và tốt nghiệp năm 1950. Ông từng làm phóng viên cho báo Lidové noviny, biên tập viên cho Đài phát thanh Tiệp Khắc, phụ trách chuyên mục văn hóa của tạp chí Mladý svět và viết kịch bản phim. 

Ông rời khỏi Tiệp Khắc, đến Israel, và sau đó vào năm 1970, định cư tại Hoa Kỳ. Tại đây, ông giảng dạy chủ yếu tại Washington D.C., ở Đại học Mỹ với các môn sáng tác văn học, điện ảnh và văn học. Sau Cách mạng Nhung năm 1989, Lustig bắt đầu sống luân phiên giữa Praha và Mỹ. Những trải nghiệm khủng khiếp trong trại tập trung đã ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ sự nghiệp sáng tác văn chương của Lustig. Các tác phẩm của ông hầu hết viết về đề tài Holocaust (diệt chủng Do Thái trong Chiến tranh thế giới lần thứ hai). Nhiều tác phẩm của ông đã được chuyển thể sang điện ảnh. Ngoài Lời nguyện cầu cho Katerina, còn có Kim cương của đêm (1962), Đêm và hy vọng (1963), Ngày xanh da trời (1963), Dita Saxová (1967) v.v

Arnošt Lustig đã được trao nhiều giải thưởng, như giải Sách Do Thái Quốc gia (National Jewish Book Award) năm 1980 cho thể loại tiểu thuyết (Dita Saxová), đề cử giải thưởng Sách Quốc gia Mỹ (National Book Award) năm 1974 (Lời nguyện cầu cho Katerina), giải thưởng của Viện Hàn lâm Nghệ thuật và Văn học Mỹ năm 2003, đồng thời đề cử giải Pulitzer (Đôi mắt xanh đẹp đẽ). Năm 1996, ông nhận giải thưởng Karel Čapek. Viện Hàn lâm Nghệ thuật và Văn học Hoa Kỳ đã trao tặng ông giải thưởng thành tựu trọn đời. Ông đã từng nhiều lần được đề cử giải Nobel, giải Pulitzer và giải Man Booker. Năm 2008 ông được trao giải thưởng quốc tế Franz Kafka.

Arnošt Lustig cùng với Milan Kundera và Josef Škvorecký được coi là bộ ba vĩ đại, những người đã sống ở hải ngoại và sáng tác của họ đã góp phần làm rạng danh văn học Séc trên thế giới. 

Dịch giả 

Dịch giả Bình Slavická sinh năm 1954 tại Hưng Yên. Bà tốt nghiệp Khoa xây dựng, Đại học ČVUT tại Praha (1979), học vị tiến sĩ ngành Khoa học Lịch sử và Dân tộc học, khoa Triết trường Đại học Charles Praha (2016). Hiện sinh sống và làm việc ở Cộng hòa Séc, là giảng viên ngành Việt Nam học thuộc Viện châu Á học, Đại học Charles. Bà người Việt duy nhất được trao giải Gratias agit 2022 vì những đóp góp to lớn trong việc truyền bá văn hóa, con người Cộng hòa Séc ở nước ngoài.